NSK State: Μπορεί μια κοινότητα δημιουργών να ιδρύσει δικό της κράτος;

Η διάλυση της Γιουγκοσλαβίας που άρχισε το 1991 απελευθέρωσε πολλές αντιδραστικές δυνάμεις βασισμένες κυρίως στον εθνικισμό, το ρατσισμό και τη θρησκεία. Μεταξύ των 15 «εθνοτικών ομάδων» που βρέθηκαν στη δίνη αιματηρών συγκρούσεων για μια «καθαρή» εδαφική προβολή των χαρακτηριστικών τους ήταν και οι Σλοβένοι. Με δεδομένο ότι στην Σλοβενία συναντιούνται σλαβικές, γερμανικές, ρομανικές και φινοουγγρικές γλωσσικές και πολιτιστικές ομάδες, μπορεί να γίνει αντιληπτό ότι πρόκειται για ένα ιδιότυπο πολιτισμικό σταυροδρόμι.

Δεν είναι τυχαίο, ωστόσο, ότι στη Σλοβενία ενάντια στις αντιδραστικές δυνάμεις που πυροδότησαν μισάνθρωπα γεγονότα αναπτύχθηκαν εγχειρήματα βασισμένα στην αμφισβήτηση, την κριτική και την άρνηση αυτής της σκοτεινής νομοτέλειας. Τρία από αυτά, η μουσική ομάδα Laibach, η εικαστική ομάδα IRWIN και το θεατρικό σχήμα Scipion Nasice Sisters, είχαν ιδρύσει ήδη από το 1984 το NSK [Neye Slovenische Kunst – Νέα Σλοβένικη Τέχνη], ένα «πρωτοποριακό πολιτικό και καλλιτεχνικό κίνημα». Η καλλιτεχνική τους μέθοδος συνδύαζε αισθητικές από ολοκληρωτικά καθεστώτα και ιστορικά κινήματα (όπως ο κονστρουκτιβισμός), σατιρίζοντας τους μηχανισμούς της εξουσίας και της ιδεολογίας.

Το 1992 οι ομάδες αυτές προχώρησαν στην ίδρυση ενός αφηρημένου «Κράτους του NSK», ενός «κράτους εν χρόνω» χωρίς εδαφικά σύνορα, το οποίο εξέδιδε τα δικά του διαβατήρια και λειτουργούσε ως μια συμβολική παγκόσμια κοινότητα. Και από αυτό το σημείο ξεκινάει ένα εγχείρημα που διαμορφωνόταν διαρκώς σε διαλεκτική σχέση με την εκάστοτε ιστορική συγκυρία. Η επιρροή από τους ντανταϊστές αλλά και τους καταστασιακούς οδήγησε σε μια προσομοίωση των αποδομητικών προταγμάτων με αμφιλεγόμενα, ωστόσο, χαρακτηριστικά και αυτοσχεδιαστικές προοπτικές.

Το κράτος ως ολική περφόρμανς

Μία από τις καίριες παραγωγικές δυνάμεις που καθοδηγούν τα πρότζεκτ του NSK είναι η συλλογική εμπιστοσύνη ή το ομαδικό πνεύμα που επέτρεψε σε μια μικρή ομάδα ατόμων να σχεδιάσουν και να πραγματοποιήσουν εγχειρήματα τόσο μεγάλα όσο η δημιουργία ενός δυνητικού [Virtual] κράτους. Συζητώντας την τάση του ολοκληρωτισμού να αγνοεί ή να διαστρεβλώνει επιστημονικά δεδομένα με κίνητρα ιδεολογικά, περιγράφεται «η εξωφρενική πεποίθηση ότι η σιδερένια λογική της ιδεολογίας υπερβαίνει τους νόμους της φυσικής πραγματικότητας». Το NSK χρησιμοποίησε την επίφαση μιας τέτοιας αλαζονείας για να ιδρύσει ένα αναδρομικά κατασκευασμένο, μη εδαφικό, μη ηγεμονικό κρατικό σχηματισμό. Εφόσον η παρουσίασή του ως ολοκληρωτικού του δίνει την άνεση να ενεργεί μ’ αυτό τον τρόπο, δεν υπάρχει κανένας λόγος να μην αναπτυχθεί ο κρατισμός του NSK σε όλες τις λογικές(ή παράλογς) συνεπαγωγές του. Το πρότζεκτ αγνοεί παντελώς τους νόμους τυης πολιτικής, δίνοντας θέση σε ένα κράτος χωρίς μόνιμο έδαφος που οικειοποιείται την αλαζονεία του ολοκληρωτισμού εκτρέποντάς την σε μια μορφή πολιτιστική, μακριά από τις πολιτικές δυνάμεις που, ενδεχομένως, θα ήθελαν να το καταχραστούν. Αυτή η διαδικασία απηχεί την έννοια τηςεδαφικοποίησης που οι Leibach ενδέχεται να βίωσαν ή να επέβαλαν εντός τους σλοβενικού πολιτικού χώρου, κι επίσης αποτελεί έκφραση πολιτικών πραγματικοτήτων που έγιναν αισθητές με ιδιαίτερα οξύ τρόπο στη Σλοβενία και τη Γιουγκοσλαβία.

Τα μέλη και οι συνεργάτες του NSK ενίοτε ταξιδεύουν με διπλωματικά διαβατήρια φτιαγμένα από τους ίδιους, όμως, πολύ πριν από τις εκδηλώσεις για την πρώην πρεσβεία και το προξενείο που ίδρυσαν, είχαν αποκτήσει τον αέρα της διεθνούς πολιτικής ικανότητας. Αυτό ήταν ιδιαίτερα προφανές στις ομιλίες που εκφωνήθηκαν στις δράσεις τους. Η μορφή των προπαγανδιστικών δραστηριοτήτων του NSK και η δομή του «οργανογράμματος» θυμίζουν το ολοκληρωτικό κράτος. Η οικειοποίηση και κατασκευή κρατικών μηχανισμών ίσως φαίνεται παρανοϊκή ή αλαζονική, όμως αντιπροσωπεύει μια υπερβατική διατάραξη των πολιτικών κανόνων. Εκτός από τους τόπους πολιτιστικών συναντήσεων και τους εκθεσιακούς χώρους, το NSK έχει, επίσης, ιδρύσει προσωρινές «πρεσβείες» και «προξενεία» σε ιδιωτικά διαμερίσματα (η Πρεσβεία του NSK στη Μόσχα, 1992), δωμάτια ξενοδοχείων (Φλωρεντία, 1993) και με πιο θεαματικό (αλλά και πιο σύγχρονο) τρόπο στην κουζίνα της οικογενείας ενός ιδιοκτήτη γκαλερί (Umag, 1994). Σε εάν επίπεδο αυτές οι δράσεις μοιάζουν να χλευάζουν την εγγενή εκζήτηση των διπλωματικών γραφείων, αλλά και προσομοιάζουν σε παιγνιώδεις προσπάθειες να προσγειωθεί το κράτος του NSK στις σύγχρονες πραγματικότητες.

Η τοποθεσία δείχνει ότι το κράτος του NSK δεν είναι παγιωμένο σε κάποια ιδιαίτερη θέση ή σε συμβατικές έννοιες του τι υποδηλώνει ένα «κράτος». Υλοποιείται και αποϋλοποιείται ανάλογα με τη θέληση των μελών του και οι συγκαιρινές εκδηλώσεις του εκφράζουν το γεγονός ότι το NSK παρέχει την ιδιότητα του κράτους που δεν βασίζεται σε μια εδαφικότητα αλλά στο μυαλό, και του οποίου τα σύνορα είναι ρευστά, αφού ακολουθούν τις κινήσεις και τις αλλαγές του συμβολικού και φυσικού του σώματος.

Το κίνητρο

Πολλοί Σλοβένοι είχαν βιώσει μια αλλοτριωτική ασυνέχεια μεταξύ «κράτους» (γενικά μιας οντότητας εχθρικής ή απορριπτικής ως προς την κουλτούρα τους) και «έθνους». Αυτός ο παράγοντας ήταν κεντρικός ως προς την ανάγκη να δημιουργήσουν φαντασιακούς χώρους (των οποίων το βασικό παράδειγμα είναι το NSK) και να διατηρήσουν την ταυτότητά τους μέσω της πολιτισμικής κατασκευής. Η εμφάνιση των νέων μετασοσιαλιστικών κρατών και οι χαοτικές περιστάσεις της θεμελίωσής τους συγκροτούν το πολιτικό συμφραζόμενο του κράτους του NSK. To ΝΣΚ όφειλε να επαναπροσδιορίσει τις σχέσεις του όχι απλώς με το νέο κράτος της Σλοβενίας αλλά, επίσης, με το κράτος εν γένει. Γι’ αυτό στις θέσεις τους διατυπώνεται: «τα εδαφικά σύνορα του κράτους του NSK με κανένα τρόπο δεν μπορούν νa εξισωθούν με τα εδαφικά σύνορα του υπαρκτού κράτους από το οπoίο προέρχεται το NSK». Όμως ο σλοβενικός παράγοντας εξακολουθεί να επηρεάζει την ανάπτυξη του κράτους του NSK. Τα δύο νέα κράτη δημιούργησαν ένα νέο παράδειγμα διακρατικών σχέσεωντο 1994, όταν η Σλοβενία επισήμως προσφέρθηκε να αναγνωρίσει το κράτος του NSK.

Τα διαβατήρια του NSK

Η συγχώνευση, από μέρους του NSK, των αισθητικών και κρατικών μορφών υλοποιείται στα διαβατήρια, τις σφραγίδες και τα εμβλήματα που αποτελούν τα έργα τέχνης αυτής της νέας αισθητικής. Ακόμη κι αυτά όμως είναι επαναλήψεις ποικίλων εμβληματικών εικόνων του NSK, αφομοιωμένων αναδρομικά στην αφήγηση του νέου κράτους για να δώσουν περισσότερο την εντύπωση ότι η ανάπτυξή τους ήταν η μόνη λογική κατάληξη, παρά το ότι ήταν προϊόν μιας πολυπλοκότερης αλληλεπίδρασης αιτίας και αποτελέσματος.

Απώτερο παράδειγμα αυτής της διαδικασίας είναι το διαβατήριο του NSK, μια αυθεντική προσομοίωση του συμβόλου της «δεδομένης» (εθνικής) κρατικής ταυτότητας ενός ατόμου. Η ευθύνη όσο αφορά τη χρήση των διαβατηρίων του NSK βαρύνει τους φέροντες. Μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως πραγματικά ταξιδιωτικά έγγραφα ή να φυλαχθούν ως έργα τέχνης, όμως ο βαθμός ομοιότητάς τους με τα «πραγματικά» διαβατήρια υποκινεί προς τη χρήση τους (ιδίως όσους θεωρούν τη δεδομένη υπηκοότητά τους προβληματική ή άβολη). Τα διαβατήρια, κατασκευασμένα σύμφωνα με τις διεθνείς προδιαγραφές, περιγράφονται ως έγγραφα «ανατρεπτικής φύσεως και μοναδικής αξίας». Διαθέτουν αρκετά συμβολικά νοήματα. Είναι η τελική κωδικοποίηση της κρατικής αισθητικής του NSK και της καλλιτεχνικής εφαρμογής διαδικασίων που, φυσιολογικά, μονοπωλούν οι κρατικές αρχές. Επίσης, αντιπροσωπεύουν μια υλοποίηση της ουσίας όλων των έργων του NSK, τα οποία επεξεργάζονται κρατικά μοτίβα και αποτελούν συγχρόνως αισθητικά χειροτεχνήματα και πολιτικά έγγραφα. Η «ανατρεπτικότητά» τους έγκειται όχι μόνο στη συμβολική οικειοποίηση της κρατικής εξουσίας αλλά και στις εν δυνάμει χρήσεις τους.

Η πιο άμεση εκδήλωση της δυναμικής τους συνέβη κατά τη διάρκεια της δράσης του NSK, Drzana Sarajevo, to 1995. Το Εθνικό Θέατρο στο Σεράγεβο ανακηρύχθηκε έδαφος του κράτους του NSK για μια διήμερη εκδήλωση που συνδύαζε δύο παραστάσεις των Laibach, μια έκθεση και ομιλίες. Κατά τη διάρκεια της εκδήλωση, εκτός από τα κανονικά διαβατήρια, εκδόθηκε από το NSK ένα αριθμός διπλωματικών διαβατηρίων. Αυτά τα έγγραφα, που εν συνεχεία χρησιμοποιήθηκαν από αρκετά άτομα για να εγκαταλείψουν το Σεράγεβο, παίζουν με τον πολλαπλασιασμό των νέων κρατών στην Ευρώπη μετά το 1989, ένα συγκείμενο που παρέχει κάλυψη για την εμφάνιση ακόμη ενός νέους κράτους. Η ομοιότητα των διαβατηρίων με τα αυθεντικά και το «διπλωματικό» τους status αποδείχθηκε ότι απέτρεπαν την αυστηρή εξέτασή τους από υπαλλήλους μη εξοικειωμένους με το κράτος του NSK και τα διαβατήριά του.

Η φιλοσοφία

Όσον αφορά τους Laibach, ο Zizek ισχυρίστηκε κάποτε ότι το βαθύτερο μήνυμά τους ήταν το «Θέλουμε περισσότερη αλλοτρίωση» - με άλλα λόγια, ότι το συγκρότημα εξέφραζε και χρησιμοποιούσε τη δική του αλλοτρίωση για να πετύχει να διαχωριστεί από το συμβιβασμένο περιβάλλον του (και, μάλιστα, για να απομακρύνει αυτό το περιβάλλον από τον εαυτό του). Η αποστολή «της διερεύνησης της σχέσης ανάμεσα στην τέχνη και την ιδεολογία» συνεπαγόταν τη διερεύνηση και υπερνίκηση της κατάστασης αλλοτρίωσης και των δύο, στο πλαίσιο της μετατιτοϊκής Γιουγκοσλαβίας αλλά και πέρα απ’ αυτήν. Τώρα, αντιδρώντας στη τάση του πανκ να απολαμβάνει την αλλοτρίωση καθεαυτήν, το NSK επιστράτευσε την ίδια του την αλλοτρίωση, καθώς και υλικά που είναι από μόνα του αλλοτριωτικά, για να υπερβεί την αλλοτρίωση, επιχειρώντας να οριοθετήσει έναν ουτοπικό χώρο εν εξελίξει. Οι Laibach από τη μεριά τους χρησιμοποίησαν αλλοτριωτικές και καταπιεστικές εικόνες, ήχους, λέξεις και τεχνικές με σκοπό να «αποκαλύψουν και να ανακεφαλαιώσουν» ορισμένες σύγχρονες πραγματικότητες. Αυτή η διαδικασία της διαλυτικής υπερταύτισης [over-identification] ενέχει την ανάδειξη καταπιεσμένων και προβληματικών στοιχείων με μορφές διαστρεβλωμένες και υπερνισχυμένες, με απώτερο σκοπό τη διαφυγή απ’ αυτά.

Οι τεχνικές του NSK μπορούν, σε ένα επίπεδο, να θεωρηθούν αναπόφευκτες, υπό την έννοια ότι μερικές φορές φαίνονταν προκαθορισμένες μηχανικά. Λειτουργούσαν, όμως, και ως αυθόρμητες, διαισθητικές αντιδράσεις εκτόνωσης των ατόμων που εμπλέκονταν σ’ αυτές, απέναντι στις ιδιόρρυθμες και αντιφατικές συνθήκες εντός των οποίων ζούσαν. Η οικονομική παρακμή, οι ψυχροπολεμικές εντάσεις, η υποβαθμισμένη δημοφιλής κουλτούρα και η πανταχού παρούσα ιδεολογία συγχωνεύονταν σε μια σειρά καθεστώτων που δομούσαν το περιβάλλον του NSK και δημιουργούσαν μια επιτακτική ανάγκη να ξεπεραστεί και να διερευνηθεί η αλλοτρίωση που προκαλούσαν αυτές οι συνθήκες. Η ανταπόκριση του NSK ήταν εν μέρει διαισθητική, εν μέρει παιγνιώδης, εν μέρει ωμή κι εν μέρει συστηματική, ενώ ο συνδυασμός αυτών των τεχνικών ήταν μαχητικός και στρατευμένος. Ο βαθμός απήχησης του NSK παρήγε τις δικές της αποσυνθετικές και αντιφατικές επιπτώσεις αλλά, με όρους Laibach, παρέμεινε «μπερδεμένη στο δίχτυ του χρόνου».

Παρότι το NSK έχει χρησιμοποιήσει σύμβολα του παρωχημένου κομματικού συστήματος με παιγνιώδη και – για πολλούς – ασεβή τρόπο, κανένα από αυτά δεν έχει θριαμβευτικό χαρακτήρα. Η στάση του NSK είναι θεμελιωδώς παράδοξη κι αμφίσημη. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι παρεμβάσεις του αδυνάτιζαν και υποβάθμιζαν τη συμβολική αποτελεσματικότητα της κυρίαρχης ιδεολογίας, όμως, πολύ περισσότερο, ασκούσαν κριτική στο σύστημα χρησιμοποιώντας την ίδια του τη ρητορική και τα σύμβολα, πράγμα που το έκανε ευάλωτο στο νόμο των ακούσιων συνεπειών.

Πέρα από τα αλλοτριωμένα στοιχεία της πραγματικότητας, τα έργα του NSK διαπνέονται από έναν «νέο συντηρητισμό», ο οποίος φαίνεται να δίνει έμφαση στην κλασικιστική αισθητική και τις αιώνιες αξίες. Στο σύγχρονο συγκείμενο, κάτι τέτοιο είναι από μόνο του προκλητικό, ιδιαίτερα όταν θίγει το ταμπού που αφορά την τέχνη του ολοκληρωτισμού. Στο έργο του NSK, υπάρχουν ρομαντικά, βουκολικά, ουτοπικά στοιχεία του είδους που χρησιμοποίησαν (ή καταχράστηκαν) και ο ναζισμός και ο σταλινισμός, μαζί με πολύ πιο σύγχρονες και σύνθετες στρατηγικές. Παρά αυτές τις αμφισημίες, υπάρχουν στιγμές στα έργα του NSK και στο συλλογικό έργο State in Time [Κράτος στο Χρόνο] που χαρακτηρίζονται από ρομαντισμό και τάσεις φυγής. Αυτές οι αντιφατικές στιγμές αποκαλύπτουν έναν ιδεαλισμό που το NSK αρνείται να καταστείλει προκειμένου να συμπλεύσει με τη μόδα ή με κάποια αρχή συνέπειας.

Οι Laibach για παράδειγμα εμπλέκονται σε έναν παιχνιδιάρικο ή προκλητικό χορό ή φλερτάρισμα με μια σειρά από καθεστώτα και διαδικασίες, ο οποίος δεν “ολοκληρώνεται” ποτέ. Ουσιαστικά, οι Laibach ποτέ δεν καταλήγουν ούτε εντάσσονται σε οποιοδήποτε στρατόπεδο εκτός από το δικό τους… Εμφανίζεται ένας διχασμός ο οποίος μερικές φορές υποδεικνύει ότι οι Laibach αγαπούν ιδιαίτερα αυτό που αποκηρύσσουν, και αντίστροφα… Συμπερασματικά, θα λέγαμε ότι εξαιτίας αυτού του διχασμού, η χρήση από το NSK της όποιας ιδιαίτερης τάσης ή τεχνοτροπίας δεν υπαινίσσεται ούτε αποδοχή ούτε απόρριψη, απλώς το γεγονός ότι αυτό που χρησιμοποιείται έχει κάποια σημασία (συχνά απαρατήρητη προηγουμένως) ή συνεισφέρει στο ευρύτερο εγχείρημα.

Η θέση

Όπως διαβάζουμε στο NSK information bulletin: «Το κράτος του NSK αρνείται στις ιδρυτικές του πράξεις τις κατηγορίες της (περιορισμένης) εδαφικότητας, την αρχή των εθνικών συνόρων, και υποστηρίζει το νόμο της διεθνικότητας.

Σήμερα

Το κράτος του NSK διαθέτει χιλιάδες εγγεγραμμένους πολίτες από κάθε ήπειρο. Η ιθαγένεια είναι προσβάσιμη σε οποιονδήποτε ταυτίζεται με τις ιδρυτικές του αρχές, ανεξαρτήτως εθνικότητας, θρησκείας, φύλου ή φυλής.

Για να αποκτήσετε το διαβατήριο του εικονικού κράτους NSK State in Time και να γίνετε επίσημα «πολίτης του πρώτου παγκόσμιου κράτους του Σύμπαντος», η διαδικασία γίνεται πλέον εξ ολοκλήρου ψηφιακά και ταχυδρομικά μέσω του επίσημου γραφείου διαβατηρίων της κολεκτίβας στη Σλοβενία.

Το διαβατήριο κοστίζει 32,00 ευρώ.

Τα συμπεράσματα δικά σας

[Το υλικό έχει αντληθεί από το συλλογικό έργο: «Το πολιτικό στη σύγχρονη εποχή» (2008) στo κεφάλαιο “NSK: Τέχνη του Κράτους” (Alexei Monroe)]